Praca pszczelarza jest ściśle uzależniona od rytmu przyrody i biologii rodziny pszczelej. W przeciwieństwie do wielu innych dziedzin hodowli zwierząt, pszczelarz nie dyktuje harmonogramu — dostosowuje się do niego. Poniższy przegląd opisuje typowe czynności podejmowane w kolejnych miesiącach roku w pasiece prowadzonej w systemie Langstrotha lub Dadant.
Zima — grudzień, styczeń, luty
Co dzieje się w ulu zimą
Rodzina pszczela zimuje jako kłąb — zwarta masa pszczół utrzymująca temperaturę w centrum na poziomie 20–35°C. Matka zaprzestaje lub drastycznie ogranicza czerwienie w grudniu. Pszczoły nie hibernują — cały czas utrzymują ciepło przez drżenie mięśni tułowia. Zużywają zgromadzone zapasy zimowe (powinno ich być co najmniej 15–18 kg na rodzinę).
Zadania pszczelarza
- Sprawdzenie wylotków po silnych mrozach — odśnieżenie wylotka lub usunięcie zamarzniętych martwych pszczół blokujących wentylację
- Kontrola ciszy w uli — przez przyłożenie ucha do ściany ula można usłyszeć szum kłębu; jego brak może sygnalizować problem
- Ważenie uli (jeśli pszczelarz posiada wagę pasieczną) — ubytek powyżej 1 kg tygodniowo zimą wskazuje na zbyt intensywne zużycie zapasów
- Przegląd i naprawa sprzętu, zamawianie materiałów na nowy sezon
- Leczenie oxalate'em szczawianu oksalatu (Oxuvar, Api-Bioxal) — podawane jednorazowo w grudniu–lutym przy braku czerwiu; najskuteczniejsza forma leczenia warrozy
Przedwiośnie — marzec
W marcu, gdy temperatura przez kilka kolejnych dni przekracza 10–12°C, pszczoły wylatują na pierwsze oczyszczające obloty. To ważny moment — zdrowe rodziny latają gęsto i wracają z pyłkiem. Rodziny chore lub słabe wychodzą nieregularnie lub w ogóle.
Pierwsze zadania
- Obserwacja oblotów oczyszczających — zwrócić uwagę na ewentualną biegunkę (plamy kału na desce wylotowej), co może wskazywać na nosemozę
- Wstępna kontrola stanu rodzin przez wylot — ocena siły rodziny na podstawie ruchu pszczół bez otwierania ula
- Podanie kandu (ciasta cukrowego) rodzinom z niedoborem zapasów — gdy temperatura jest za niska na podkarmianie syropem
Wiosna — kwiecień
Kwiecień to czas pierwszego pełnego przeglądu pasieki — przeprowadzanego przy temperaturze co najmniej 14–16°C (lepiej powyżej 18°C) w słoneczny, bezwietrzny dzień. Celem przeglądu jest ocena sześciu kluczowych parametrów każdej rodziny.
Wiosenny przegląd — co sprawdzać
- Obecność i jakość matki — czy matka żyje, czy czerwi prawidłowo (zwarty czerw, brak przerw)
- Siła rodziny — liczba obsiadanych ramek (słaba rodzina: do 4 ramek, średnia: 5–7, silna: 8+)
- Ilość zapasów — czy pozostało co najmniej 3–5 kg miodu lub pierzgi
- Stan zdrowia — brak objawów chorób (zbutwiały czerw, dziwny zapach, deformacje pszczół)
- Stan plastrów — wycofanie ciemnych, starych plastrów (powyżej 3–4 lat)
- Czystość dna ula — usunięcie podezia z martwymi pszczołami i woskiem
Późna wiosna — maj, czerwiec
Maj i czerwiec to najintensywniejszy okres w pracy pszczelarza. Rodziny rozwijają się błyskawicznie, trwa wchodzenie w roją nastrój, a jednocześnie kwitną główne rośliny miododajne: rzepak, akacja, mniszek, owoce pestkowe.
Główne zadania
- Rozbudowa gniazda — dodawanie ramek z węzą do gniazda, później dodawanie nadstawek miodowych
- Nadzór rojowy — regularne (co 7–9 dni) sprawdzanie czy rodzina nie przygotowuje się do rójki (mateczniki) i likwidowanie mateczników rojowych
- Namnażanie — celowe tworzenie odkładów (sztucznych rojów) w celu powiększenia pasieki lub zapobiegania rójce naturalnej
- Wychów matek — zaawansowana technika pozwalająca na pozyskanie nowych matek o pożądanych cechach
- Miodobranie rzepakowe (koniec maja) — wirowanie miodu rzepakowego przed jego krystalizacją w plastrach
Lato — lipiec, sierpień
Lipiec to zazwyczaj szczyt sezonu miodowego i miodobrania głównego (lipa, koniczyna, facelia, gryka w sierpniu). Po zakończeniu pożytku głównego rodziny zmniejszają aktywność.
Sierpień — kluczowy miesiąc dla zimowli
Sierpień jest miesiącem decydującym o powodzeniu zimowli. W sierpniu wychowują się pszczoły długowieczne — tzw. pszczoły zimowe, które będą tworzyły kłąb do następnej wiosny. Dlatego w sierpniu matka musi intensywnie czerwić, a rodzina musi mieć wolne przestrzenie do złożenia czerwiu. Pszczelarz powinien upewnić się, że rodzina nie jest przepełniona miodem kosztem miejsca na czerw.
- Odbiór ostatnich nadstawek z miodem lipcowym
- Ocena siły rodzin — ewentualne łączenie słabych
- Leczenie warrozy po miodobraniu — podanie preparatów zawierających kwas mrówkowy (MAQS, Formic Pro) lub amitraz (Apivar). To obligatoryjny zabieg — choroba nieleczona doprowadza rodzinę do zagłady w ciągu 2–3 lat
Jesień — wrzesień, październik
Wrzesień to czas uzupełniania zapasów zimowych i ostatnich kontroli. Pszczelarz podaje syrop cukrowy lub inwertowany w dużych dawkach (2–3 kg cukru w 1 litrze wody), aby rodziny przerobiły go i złożyły jako zapas zimowy. Optymalna łączna ilość zapasów przed zimą wynosi 18–22 kg dla silnej rodziny.
Zadania jesienne
- Podkarmianie uzupełniające — koniec września, zakończenie przed trwałym ochłodzeniem (poniżej 10°C nocami)
- Zawężenie wylotków — ograniczenie grabieży i ułatwienie obrony przed innymi pszczołami i osami
- Finalne leczenie warrozy — po podkarmianiu, gdy temperatura jeszcze na to pozwala (kwas szczawiowy w sublimacji)
- Ocena zapasów przez dno lub heftowanie plastrów przez szybę ula
- Usunięcie plastykowych siatek antywarroza z den wentylowanych
Przedzimie — listopad
W listopadzie temperatura spada poniżej progu aktywności pszczół (8–10°C). Pszczelarz wykonuje ostatnie czynności przygotowawcze przed zimą:
- Zabezpieczenie uli przed myszy — założenie krat wylotowych z oczkami 8×8 mm, przez które myszy nie mogą wejść do ula
- Sprawdzenie mocowania daszków i stojaków — wiatr może przewrócić ul, co grozi śmiercią rodziny
- Ostatni zapis w dzienniku pasiecznym — sił rodzin, stanu zapasów, wyników leczenia
- Oczyszczenie i dezynfekcja sprzętu w stanie gotowości do nowego sezonu
Warroza — najpoważniejszy problem współczesnego pszczelarstwa
Varroa destructor to pasożytniczy roztocz, który od lat 70. XX wieku rozprzestrzenił się na cały świat i jest dziś najpoważniejszym zagrożeniem dla pszczół hodowlanych. W Polsce obecność warrozy stwierdzono w latach 80. Roztocz żeruje na hemolimfie pszczół i ich czerwiu, przenosząc jednocześnie wirusy (zwłaszcza wirus zdeformowanych skrzydeł — DWV). Bez regularnego leczenia rodzina pszczela ginie w ciągu 2–4 lat.
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, leczenie warrozy w Polsce jest obowiązkowe. Refundowane preparaty (Apiwarol, NeemAzal i inne) można uzyskać nieodpłatnie lub za symboliczną opłatą za pośrednictwem organizacji pszczelarskich i powiatowych lekarzy weterynarii. Więcej informacji o zasadach leczenia: Główny Inspektorat Weterynarii ↗.